500 Must See Films – Terminator 2: Judgment Day (1991)

Terminator 2 Judgment Da (1991) Uitgelichte Afbeelding

Voor dit artikel keek ik de Ultimate Edition van de film Terminator 2: Judgement Day op DVD. Dit artikel bevat redelijk wat SPOILERS voor de films; The Terminator en Terminator 2: Judgment Day. Lees dus alleen verder op eigen risico.

In de column “Seb Presenteert 500 Must See Films” ga ik op zoek naar 500 films die ieder mens in zijn leven gezien moet hebben. De meeste journalisten en filmmakers plaatsen direct een volledige lijst vol met films die je gezien moet hebben. 

Ik ga echter samen met mijn lezers op zoek naar films voor deze lijst. Vanaf het begin tot het einde kan men mij hierin volgen. Vandaag ga ik verder met mijn lijst. Vandaag is het de beurt aan het vervolg op de film “The Terminator” uit 1984. Ik heb het uiteraard over Terminator 2: Judgment Day uit 1991.

Synopsis

Het is tien jaar geleden dat Sarah Connor (Linda Hamilton, The Terminator) het doelwit was van een moordlustige Terminator uit de toekomst. Haar zoon John Connor (Edward Furlong, American History X) zal ooit de verzetsleider worden die het opneemt tegen supercomputer Skynet. Daarom wordt er een nieuwe en een nog gevaarlijkere Terminator door Skynet naar onze tijd gestuurd. Zijn doel is om John Connor te elimineren. Het verzet stuurt daarop een oudere Terminator naar heden, om John te beschermen.

Making Of “Terminator 2: Judgment Day

Na het grote succes van de eerste Terminator-film werd er besloten om een vervolg te gaan maken. 7 jaar na “The Terminator” kwam Terminator 2: Judgment Day uit in de bioscoop. Regisseur en scenarioschrijver James Cameron keerde samen met sterren Arnold Schwarzenegger (Predator) en Linda Hamilton terug voor dit tweede deel. I’ll be back! De beroemde woorden van Schwarzenegger’s Terminator uit de 1984-film, kreeg dus nieuwe betekenis toen er werd gewerkt aan een vervolg. 

The important element that’s changed in her life since we saw her last, is that she’s had her son; John Connor. And he is now 10 years old. The new Terminator of the film is not targeted on her anymore. The Child – now himself – is the party.”

James Cameron over Terminator 2: Judgment day.

Voor regisseur James Cameron was een vervolg op de originele Terminator-film onvermijdelijk. Hij wilde dus dan ook zelf graag aan het stuur zitten voor dit vervolg. James Cameron wilde zeker weten dat de crew niet kwijt zou raken waar het concept van deze franchise overgaat. Maar James Cameron was niet de enige die graag aan een Terminator-vervolg wilde werken. Volgens de regisseur zelf was het acteur Arnold Schwarzenegger die ook echt “vocht” voor een sequel op “The Terminator”.

Naast de terugkomende castleden, keerden ook een aantal crewleden terug voor het vervolg. Zo keerde ook director of photography Adam Greenberg (Snakes on a Plane) en Terminator effects creator Stan Winston (Pumpkinhead) terug voor het vervolg.

“The sequel must be true to the first film, but yet it must be more than the first film. We have to give them what they got in the first and we have to give them something new and fresh. And I think that’s what we’ve done in Terminator 2.”

Stan Winston over Terminator 2: Judgment day.
Terminator 2 Judgment Day (1991) Afbeelding 1
Arnold Schwarzenegger keert als een baas terug in Terminator 2: Judgment Day. Bron: Pathé Thuis & Twentieth Century Fox Home Entertainment.

Op 9 oktober 1990 begonnen de opnames van Terminator 2: Judgment Day. Op 4 april 1991 werden deze opnames afgerond. Voor 6 maanden werkten meer dan 1000 filmmakers aan het maken van Terminator 2: Judgment Day. Er werd dag en nacht gefilmd door de staat van Californië. Het productieteam had veel werk aan ze hadden met de vele actie-scènes die in het script zaten. Zo werd de route van een rivier in de uitgebreide overstroming-kanalen in Los Angeles aangepast om snelle achtervolging-scènes te kunnen filmen. 

Daarnaast werd ook opnieuw leven gebracht aan een opgeheven staalfabriek, zodat hier ook scènes uit het script gefilmd konden worden. Ironisch genoeg lag de eigenlijke temperatuur in deze staalfabriek rond de 5-6 graden Celsius. Het was dus erg moeilijk voor de cast om er voor deze scènes gezweet uit te zien. In Noord-Californië legde een team van pyrotechnici één van de grootste politie schietpartijen in de filmgeschiedenis vast. Bij de achtervolgingsscène in de overstroming-kanalen valt de bovenkant van de vrachtwagen eraf, omdat de burg waar hij onderdoor rijdt te laag is. Deze scène was oorspronkelijk niet zo gepland. Op locatie bleek de brug te laag te zijn. Regisseur James Cameron besloot dit toe te voegen aan de film.

Laten we het ook even hebben over de toevoeging van een nieuwe soort Terminator – namelijk de T-1000 (Robert Patrick, The X-Files). Teaser Trailers voor Terminator 2: Judgment Day zeiden opzettelijk niet dat de T-1000 de schurk zou zijn in het vervolg. Toen  regisseur & schrijver James Cameron begon aan de film, had hij het idee dat beide Terminators die naar het verleden gestuurd zouden worden T-800s zouden zijn. T-800s zijn de Terminators die lijken op Arnold Schwarzenegger voor de duidelijkheid! Maar toen Cameron in 1990 begon met het schrijven aan het script, bedacht hij dat het een beter idee was als de slechte Terminator een verder ontwikkeld model zou zijn.

Onder de vele afwegingen voor wie de T-1000 zou zijn, zat ook acteur Michael Biehn. Deze acteur speelde Kyle Reese in het eerste deel. De verklaring hiervoor zou zijn dat Skynet DNA van Reese te pakken zou hebben gekregen. Dit zou dan weer gebruikt zijn om een nieuwe Terminator  te maken. Echter liet James Cameron dit idee vallen, omdat het waarschijnlijk te ingewikkeld zou zijn geworden voor het publiek. Uiteindelijk kreeg Robert Patrick de rol, omdat hij mooi in contrast kwam met de originele Terminator.

“I wanted to find someone who would be a good contrast to Arnold. If the 800 series is a kind of human Panzer tank, then the 1000 series had to be a Porsche.”

James Cameron over het casten van Robert Patrick in Terminator 2: Judgment Day.
Terminator 2 Judgment Day (1991) Afbeelding 2
Alle hoofdpersonages van Terminator 2: Judgment Day op één episch plaatje. Bron: Twentieth Century Fox Home Entertainment & Pineterest.

“Terminator 2: Judgment Day” Film Trivia

  • Wist je dat er in totaal meer dan tweehonderd verschillende wapens te zien zijn in Terminator 2: Judgment Day?
  • Het geluid dat de T-1000 maakt wanneer hij transformeert is opmerkelijk genoeg gemaakt door een condoom over een microfoon heen te schuiven.
  • Witst je dat het geluid van het geweer van de T-800 (gespeeld door Arnold Schwarzenegger) afkomstig is van een kanon?
  • De stem van Edward Furlong als John Connor is na de opnamen opnieuw ingesproken, omdat Furlong de baard in de keel kreeg tijdens de opnamen. Alleen de scène waarin de Terminator en John Connor praten over “waarom mensen huilen” is het originele stemgeluid behouden.
  • Wist je dat er elf camera’s nodig waren om de explosie van het Cyberdyne-gebouw vast te leggen.
  • Om Arnold Schwarzenegger er uit te laten zien als de Terminator duurde soms wel vijf uur.
Terminator 2 Judgment Day (1991) Afbeelding 3
Arnold Schwarzenegger: *makes canon sounds*. Bron: Pathé Thuis & Twentieth Century Fox Home Entertainment.

Filosofie, Symboliek & Thematiek in “Terminator 2: Judgment Day”

In de eerste twee Terminator-films is er een hoofdpersonage die beide films draagt. Een hoofdpersonage die echt de “ster” is van beide films. Ik heb dus niet over John Connor of de Terminators zelf. Ik heb het uiteraard over Sarah Connor – die in beide films briljant gespeeld door actrice Linda Hamilton. Sarah is het personage dat over de tijd zich het meest ontwikkelt. Haar karakterontwikkeling begint als ze nog een onverschillige vrouw is. Maar dat verandert wanneer ze erachter komt dat ze de taak heeft om de redder van de wereld te scheppen. Even terzijde; Hamilton weet precies hoe ze de transitie van slachtoffer naar soldaat moet acteren. Ze is intimiderend op een ongekend niveau.

Terminator 2: Judgment Day gaat over een vrouw die leert te geloven in hoop, terwijl ze weet dat Judgment Day eraan komt. Terminator 2 is niet alleen een actie sci-fi film, maar ook nog een film die laat zien hoe een normaal persoon zou reageren onder ongelofelijke stress en oneerlijke omstandigheden. Terminator 2 werkt via een filosofie van vrije wil dat beide bekrachtigend en verhalend interessant is. Alles kan namelijk gebeuren. In de visie van James Cameron heeft elke actie van Sarah Connor consequenties. Wat als ze Miles Bennett Dyson (Joe Morton, Speed) toch had vermoord? Dan was de tijdlijn van deze franchise heel anders geweest.

De universele vraag van de (eerste twee) Terminator-films heeft te maken met lotsbestemming. Zijn we vrij om de toekomst te kunnen veranderen of is de toekomst al uitgeschreven? In de eerste Terminator-film wordt er vooral gebruik gemaakt van een deterministische kijk op de wereld. Dit houdt in dat alle gebeurtenissen in deze wereld (dus ook in het bijzonder de menselijke handelingen) geheel en al door voorafgaande omstandigheden worden bepaald. 

Sarah Connor is de moeder van John Connor. John stuurt Kyle Reese terug naar het verleden zodat hij en Sarah verliefd kunnen worden – met als gevolg dat Kyle de vader van John kan worden. In andere woorden dit gebeurd, zodat John geboren kan worden. De handeling van tijdreizen verandert de geschiedenis niet, het zorgt er alleen voor dat het plaatsvindt. Kyle moet John’s vader worden, want anders kan John hem ook nooit terug de tijd in sturen. Dat wil niet zeggen dat vrije wil geen plaats heeft in de eerste film. Sarah en Kyle kiezen er beide zelf voor om toe te geven aan hun hartstochten, want ze hebben de tijd om deze keuze te maken.

Terminator 2 Judgment Day Afbeelding 4
Ook Sarah Connor (Linda Hamilton) keert terug als een ultieme baas! Bron: Pathé Thuis & Twentieth Century Fox Home Entertainment.

Auteur C. S. Lewis zei ooit dat lotsbestemming en vrije wil tegelijkertijd kunnen bestaan. The Terminator is een goed voorbeeld hiervan. Terminator 2: Judgment Day heeft weer een andere kijk op deze wereld. De film verteld ons dat de toekomst niet vast gelegd is. We hebben een lotsbestemming, maar dit lot kan veranderd of zelfs voorkomen worden. De eerste film eindigt pessimistisch. Sarah breidt zich voor op de onvermijdelijke oorlog tussen de mensheid en de machines. Terminator 2: Judgment Day eindigt echter met een onzekere toekomst. Echter is dit wel een toekomst waar de cyborg-apocalypse voorkomen kan worden.

“Listen, and understand. That terminator is out there. It can’t be bargained with. It can’t be reasoned with. It doesn’t feel pity, or remorse, or fear. And it absolutely will not stop, ever, until you are dead.”

Kyle Reese (Michael Biehn) in the terminator (1984).

In een gruwelijke beschrijving verteld Kyle Reese ons in de eerste Terminator-film hoe mens en machine van elkaar verschillen. We hebben het hier onder andere over gevoel. Gevoel is iets essentieels in de mensheid, maar gevoel hoeft niet altijd iets goeds te betekenen. Zo zorgt de pijn in Sarah’s been er bijna voor dat ze sterft in de eerste Terminator-film. Daarnaast zorgt haar emotionele trauma er bijna voor dat ze Miles Dyson vermoordt. De mensheid geeft vaak snel toe in haar gewelddadige emoties. “It’s in your nature to destroy yourselves.” – zegt Arnold Schwarzenegger’s Terminator in Terminator 2: Judgment Day.

Er komt een oorlog tussen de mensheid en de machines door een computer systeem dat bekend staat als Skynet. Dit computer systeem was geprogrammeerd en ontworpen als een manier om strijdkrachten efficiënter te maken. Maar toen Skynet zelfbewust werd, zorgt het via een nucleaire oorlog voor een bijna geslaagde genocide op de mensheid. Skynet mag dan misschien beschikken over vrije wil en logica, het heeft beschikking tot gevoel. In ieder geval dat dachten we tot Terminator 2: Judgment Day uitkwam. We kennen in ieder geval één Terminator die menselijke aspecten lijkt te bevatten. Ik heb het uiteraard over de Terminator die John Connor beschermt tegen de T-1000.

Terminator 2 Judgment Day (1991) Afbeelding 5
John Connor en zijn “beste vriend”; de T-800. Bron: Pathé Thuis & Twentieth Century Fox Home Entertainment.

Tegen het einde van de film weet de Terminator gebruik te maken van redenaties, vrije wil en emoties. Als de T-1000 vernietigd is, weet de Terminator rationeel tot een conclusie te komen. Deze conclusie is dat Skynet alleen te stoppen is, als hij zichzelf opoffert. Dit is niet alleen vanuit een logica standpunt, maar ook vanuit een emotionele standpunt. Hij komt erachter dat menselijk leven waarde heeft. De Terminator volgt dan ook niet een bevel op die John Connor hem geeft. Natuurlijk kan hij niet zichzelf niet vernietigen door protocollen in zijn mechanismes, dus heeft hij Sarah’s hulp nodig om zichzelf in gesmolten    staal te brengen.

Dit principe kan echter ook vaak terug gezien worden in vele mensen die niet verder dan bepaalde mentale blokkades inhuur leven komen. Ook is het duidelijk dat de Terminator emotionele pijn ervaart. Een van zijn laatste lijnen in de film is; “I know now why you cry, but it is something I can never do.” Zoals zijn vrije wil is er een belemmering (door het voorgeprogrammeerde Skynet-systeem) die zin volledige ervaring tegenhoud. Echter is er dus wel duidelijk te zien dat deze Terminator pijn voelt.

Ook iets filosofisch wat opvalt in deze wereld, komt opnieuw door het vervolg op de eerste Terminator-film In dit universum is ervaring de enige manier om iets echt te leren. Er kan je niet gewoon iets verteld worden. Je moet het echt ervaren om er iets van te leren. Sarah kan niet verteld worden dat ze bestemd is om een geweldige strijder te worden. Ze moet de terreur van de (eerste) Terminator ervaren, om die sterke strijder te worden. Daarnaast gelooft Sarah dat Miles Dyson een monster is, tot dat zij hem in de ogen kijkt en door heeft dat zij zich gedraagt als een Terminator. Ervaring is iets dat geleefd wordt. Zo is liefde iets wat gevoeld kan worden, maar tegelijkertijd wordt het ook echt gemaakt door de ervaring van liefhebbend zijn en je geliefd voelen.

De Terminator begint de film met het na-apen van menselijke eigenschappen. Hij heeft gedetailleerde bestanden over mensen, maar hij weet niet wat het betekent om een mens te zijn. Pas aan het einde van de film dringt dit tot hem door. Ik herhaal hoe deze Terminator zegt; “I know now why you cry.” Hij heeft de data al ontvangen waarom mensen huilen, maar aan het einde van de film begrijpt hij ook echt waarom mensen kunnen huilen. Dit heeft hij geleerd door ervaring op het vlak van compassie. En het is ook deze compassie dat hem veranderd. 

For if a machine, a Terminator, can learn the value of human life; maybe we can too.”

Sarah Connor (Linda Hamilton) in terminator 2: judgment day (1991).
Terminator 2 Judgment Day (1991) Afbeelding 6
Van links naar rechts – John Connor (Edward Furlong), Sarah Connor (Linda Hamilton) & de Terminator/T-800 (Arnold Schwarzenegger). Bron: IMDB & Twentieth Century Fox Home Entertainment.

Beste & Favoriete Scènes

Anders dan bij The Terminator uit 1984, is het bij Terminator 2: Judgment Day (uit 1991) makkelijker om een aantal hoogtepunten te benoemen. Dit betekent niet dat Terminator 2: Judgment Day slechter is dan The Terminator. Persoonlijk vind ik namelijk dit vervolg nog velen malen beter dan het eerste deel. Maar wat het wel betekent is dat bepaalde scènes uit Terminator 2: Judgment Day uitsteken boven andere scènes uit dezelfde film.

Neem bijvoorbeeld de eerste achtervolgingsscène tussen John Connor en de T-1000. Het opent al perfect. Beide Terminators zijn op zoek naar John Connor. We weten nog niet dat één van deze Terminators het kind juist wilt beschermen. Dus wanneer we opnieuw een T-800 aan het begin van de film zien, verwachten wij het ergste. Echter wanneer John Connor tussen de twee Terminators komt te staan, is hij vol angst. Hij weet niet dat de T-800 hem zal gaan proberen te beschermen. En wij als publiek ook nog niet, totdat Arnold Schwarzenegger’s T-800 perfect zegt “Get Down!”. Daarna begint een lange en enorm intense achtervolging tussen John Connor, de T-800 en de T-1000.

Deze actie-volle achtervolging is revolutionair geweest voor het actie-genre, maar hier kom ik later nog terug op. Eigenlijk zijn er drie soorten scènes in Terminator 2: Judgment Day die ik ervaar als de beste en leukste scènes. Allereerst de actie-scènes met Sarah Connor, de T-800 en John Connor. Deze zijn geweldig, uniek, intens en verdomd creatief gemaakt.

Ten tweede de scènes waarin we een getraumatiseerde Sarah Connor zien, die Judgment Day maar niet uit haar hoofd kan krijgen. En als laatste – mijn persoonlijke favoriet – alle scènes tussen John Connor en de T-800. Het voelt zo humaan en zo persoonlijk aan om John Connor de T-800 (indirect en onbewust) menselijke eigenschappen aan te zien leren. Geweldige scènes zijn dat. Het zorgt ervoor dat je als kijker nog wat lucht kan happen, voordat de intense actie-scènes weer verder gaan.

Terminator 2 Judgment Day (1991) Afbeelding 7
“Give me Five!” – Een oprecht mooi en simpel moment uit de film. Bron: IMDB & Twentieth Century Fox Home Entertainment.

Revolutie-Meter

“Revolutie-Meter”? Seb; Waar heb jij het in godsnaam nu weer over? Goed dat je het vraagt. Voor mij betekent de revolutie-meter het idee hoe revolutionair een film destijds was. Was het genre-brekend? Maakt het slim gebruik van storytelling? Of deed het zelfs iets bijzonders met zijn budget? Dit soort vragen zal ik bespreken onder dit stukje. 

Terminator 2: Judgment Day was destijds met een budget van 100 miljoen dollar de duurste film ooit gemaakt. De film was net als zijn voorganger een groot succes. Terminator 2: Judgment Day bracht alleen al in de Verenigde Staten $204,8 miljoen op. De wereldwijde opbrengst bedroeg bijna 520 miljoen dollar, maar met de heruitgave van de film in de bioscoop is dit bedrag inmiddels al $520.881.154.

Voor de eerste Terminator-film kreeg acteur Arnold Schwarzenegger $75,000 betaald. Voor Terminator 2: Judgment Day kreeg hij 15 miljoen dollar voor zijn rol als de Terminator. In totaal zei hij 700 woorden in de film, waardoor hij dus 21.428 dollar per woord ontving. Dit is een extreem hoog bedrag en al helemaal vergeleken met het bedrag dat hij ontving voor The Terminator uit 1984.

Terminator 2 Judgment Day (1991) Afbeelding 9
“Hasta la Vista, Baby. Bron: IMDB & Twentieth Century Fox Home Entertainment.

De film was jarenlang de R-gewaardeerde film die het meeste opbracht tijdens het openingsweekend. Een R-film is een film waarvoor wordt geadviseerd dat iemand onder de zeventien die niet mag zien zonder een volwassene. In 2003 brak The Matrix Reloaded het record. Terminator 2: Judgment Day bevat revolutionaire actie-scènes die de creativiteit van andere filmmakers naar boven bracht. De stunts waren ongekend destijds. Kijk maar naar de actie-scène waarbij een helikopter onder een snelweg viaduct gaat. Dit is geen CGI, dit hebben ze daadwerkelijk zo gefilmd.

Naast de revolutionaire actie-scènes, maakte Terminator 2: Judgment Day ook nog gebruik van uitgebreide computer-gegeneerde-afbeeldingen (CGI). Voor het maken van de twee Terminators was CGI namelijk erg belangrijk. De CGI was voornamelijk nodig voor de T-1000, omdat het een personage is dat zich kan transformeren in bijna alles wat het aanraakt. Industrial Light & Magic (ILM) en Pacific Data Images (PDI) zorgden voor de computer-beelden. Terwijl Stan Winston zorgde voor praktische effecten. De kosten van de visuele effecten lag rond de 5 miljoen dollar en er waren 35 mensen nodig om deze effecten te maken. Het bracht de visual-effects team de Academy Award voor Beste Visuele Effecten op in 1992.

Terminator 2 Judgment Day (1991) Afbeelding 8
Robert Patrick als de killer-machine “T-1000“. Bron: IMDB & Twentieth Century Fox Home Entertainment.

Recensie

Zoals je misschien al door hebt gehad, ben ik een groot fan van Terminator 2: Judgment Day. Net zoals “The Terminator” uit 1984, behoort dit tweede deel tot een van mijn favoriete films aller tijden. Nog meer zelfs dan het eerste deel. Dit komt omdat deel 2 – in mijn ogen – veel beter is op elk vlak. Zo zijn de actie-scènes legendarisch. Je zult echt op het puntje van je stoel, terwijl je toekijkt en je je afvraagt hoe ze dit hebben bedacht. Sommige mensen vinden dat het origineel een beter script en betere ideeën bevat, maar daar ben ik het simpelweg gewoon niet mee eens.

Oké, ja. Een van de redenen dat Terminator 2: Judgment Day zo goed is, komt doordat de fundamentele basis sterk neergelegd was in het eerste deel. Maar T2 bouwt verder op deze basis en ideeën. De film breidt de wereld en de geloofwaardigheid daarvan uit. Daarnaast is het een geweldig idee geweest om Arnold Schwarzenegger terug te laten komen als een Terminator. Maar dit keer komt hij terug als een “good guy”. Wat een ongelofelijk bijzonder idee. Ik ben echt dol op dit idee. Daarnaast is dit ook de beste rol van Arnold Schwarzenegger aller tijden. Zijn rol bevat naast de geweldige one-liners, ook nog een veel diepere laag.

Een diepere laag die laat zien hoe lang het duurt voordat machines menselijk ervaringen kunnen oppakken. Ook Linda Hamilton schijnt in haar rol als de getraumatiseerde soldaat die alles er aan wilt doen om Judgment Day te voorkomen. De belangrijkste nieuwe (fysieke) toevoeging aan deze franchise, is Edward Furlong’s John Connor. Zijn acteerwerk is oprecht erg sterk en niet veel andere kinder acteurs hadden dit hem kunnen nadoen. Daarom is het ook zo enorm jammer, dat hij nu niet echt meer actief is als acteur. De échte ster van T2 is echter regisseur en scenarioschrijver James Cameron. Het is uiteraard zijn visie die deze film zo groot heeft gemaakt en daar kan ik hem niet genoeg voor bedanken. 

Terminator 2 Judgment Day (1991) Afbeelding 10
Edward Furlong als John Connor in Terminator 2: Judgment Day. Bron: IMDB & Twentieth Century Fox Home Entertainment.

Conclusie

Uiteindelijk bevat Terminator 2: Judgment Day de juiste mix tussen actie en sci-fi. Het voelt aan als de perfecte zomer-blockbuster en is een onderdeel van de filmgeschiedenis geworden. Het is niet alleen een van de beste vervolgen aller tijden, het is ook een van de beste films aller tijden. T2 is een meesterwerk van een film en hoort uiteraard op iedereen zijn watchlist te staan. Dus als je hem nog niet gezien hebt, waar wacht je dan op? Ga deze film kijken! Als je niet weet waar je deze film kunt kijken. Terminator 2: Judgment Day staat momenteel op Prime Video, wat sinds kort ook (officieel) beschikbaar is in Nederland.

Bekijk hier de officiële trailer van Terminator 2: Judgment Day (1991).
Sebastiaan Khouw
Volg Me Hier

Misschien is dit ook iets voor je!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.