In veel opzichten is Shrek een trendsetter geweest voor de animatiefilms die daarna verschenen. Dit komt vooral doordat DreamWorks Animation met Shrek een film heeft gemaakt die haaks stond op de norm van de (westerse) animatiefilms van die tijd. In wezen is Shrek een grote bespotting van Disney en de traditionele manier waarop ze hun films maakten en animatie als vertelvorm gebruikten.
In Disneyfilms wordt de roeping van de held doorgaans gebruikt om het hoofdpersonage op weg te helpen naar zijn heldenreis. In de film negeert het hoofdpersonage Shrek zijn roeping als held in eerste instantie en noemt hij die zelfs ”een hoop onzin”. De belangrijkste reden waarom Shrek zijn heldenrol en de traditionele verhaallijnen in sprookjes als onzin beschouwt, heeft te maken met zijn zelfbeeld en zijn identificatie als oger.
Volgens Shrek krijgen ogers geen ”lang en gelukkig leven” of een sprookjesachtig einde, omdat ze onbeleefd, lelijk, bruut en slecht met emoties zijn. Diep van binnen, achter alle humor, popcultuurliedjes en actiescènes, lijkt Shrek toch onzeker, eenzaam en ongelukkig te zijn. Toch krijgt Shrek uiteindelijk een prachtige prinses die ervoor kiest om een oger te blijven, omdat ze het goede en mooie in hem ziet.
Shrek laat zien dat zelfs monsters verkeerd begrepen kunnen worden, liefde kunnen vinden en in een uienwagen de verte kunnen inrijden om nog lang en gelukkig te leven. DreamWorks Animation heeft met Shrek een nieuwe draai gegeven aan de manier waarop sprookjes in animatiefilms werden verteld en aan het traditionele concept van ”nog lang en gelukkig leven”.
Over Shrek (2001)
Shrek is een Amerikaanse computergeanimeerde fantasiekomediefilm uit 2001. De film is geregisseerd door Andrew Adamson en Vicky Jenson. Het scenario van de film is geschreven door Ted Elliott, Terry Rossio, Joe Stillman en Roger S. H. Schulman. Het scenario is losjes gebaseerd op het kinderprentenboek Shrek! uit 1990 van auteur William Steig. Shrek is de eerste film uit de gelijknamige filmfranchise.
De stem van het titulaire hoofdpersonage wordt ingesproken door Mike Myers. De rest van de stemmencast bestaat uit (o.a.) Eddie Murphy, Cameron Diaz en John Lithgow. De film heeft een speeltijd van 90 minuten. Shrek ging op 22 april 2001 in première in het Mann Village Theatre in de Verenigde Staten van Amerika. De film werd later vertoond op het Filmfestival van Cannes van 2001. Daar deed de film mee aan de Palme d’Or.
Shrek was de eerste animatiefilm sinds The Missing Link (1980) die werd geselecteerd voor de hoofdcompetitie van het festival. Op 18 mei 2001 bracht DreamWorks Pictures de film uit in de Amerikaanse bioscopen. De film was vanaf 4 juli 2001 in de Belgische bioscopen te zien. Op 12 juli 2001 werd Shrek in de Nederlandse bioscopen uitgebracht. Shrek bracht wereldwijd ruim 494 miljoen Amerikaanse dollars op.
Daarmee werd Shrek de op drie na meest winstgevende film van 2001. Shrek werd door het American Film Institute uitgeroepen tot een van de tien beste films van 2001. Dit was de eerste animatiefilm die in deze lijst werd opgenomen. Shrek won een grote hoeveelheid prijzen. Zo won de film de BAFTA Award voor het beste bewerkte scenario en de allereerste Academy Award voor beste animatiefilm.
Het grote succes van Shrek zorgde ervoor dat DreamWorks Animation zich kon vestigen als een concurrent van Pixar op het gebied van computeranimatiefilms. Shrek heeft al drie vervolgfilms gehad: Shrek 2 (2004), Shrek the Third (2007) en Shrek Forever After (2010). Daarnaast staat Shrek 5 gepland om uit te komen in 2027 en heeft Shrek twee spinoffs gehad: Puss in Boots (2011) en Puss in Boots: The Last Wish (2022).
In Shrek verbant de sluwe Lord Farquaad alle sprookjesfiguren uit zijn rijk naar het moeras van oger Shrek. De oger pikt dit niet en eist dat hij zijn geliefde plek terugkrijgt voor zichzelf. Lord Farquaad keert dit alleen goed als Shrek voor hem de beeldschone prinses Fiona weet te redden uit een hoge toren van een kasteel dat bewaakt wordt door een draak. Op deze gevaarlijke missie wordt Shrek vergezeld door de spraakzame en energieke ezel Donkey.
Nieuwsbrief
Wil je op de hoogte blijven van de nieuwste recensies, notities en andere teksten op SebKijk? Doe je graag mee aan leuke winacties voor (opkomende) films en series? Voer dan je e-mailadres in om je in te schrijven voor mijn nieuwsbrief. Zo ontvang je e-mailmeldingen van de nieuwste berichten op deze website.
Van punkrebel tot de nieuwe norm
Na het enorme succes van de eerste Shrek-film begonnen veel andere animatiefilms en filmstudio’s inspiratie uit deze film te halen. Met een film als Despicable Me (2010) greep filmstudio Illumination Entertainment het idee aan van een schurk als hoofdpersonage die, ondanks zijn snode plannen, eenzaam, onbegrepen en verdrietig lijkt te zijn. Door zijn roeping (het stelen van de maan) te verwerpen, vindt hoofdpersonage Gru een gezin.
DreamWorks Animation liet zichzelf ook inspireren door het verhaalconcept van het groene monster als onwaarschijnlijke held. Voor Kung Fu Panda (2008) gebruikten ze een luidruchtige en dikke panda als de nieuwe heldhaftige drakenstrijder, terwijl in How to Train Your Dragon (2010) de magere, vriendelijke en zwakke Viking Hiccup de held werd die zijn clan met draken liet samenwerken.
Zelfs Megamind (2010) maakt gebruik van een concept dat vergelijkbaar is met zowel Shrek als Despicable Me, waarin de schurk door zijn onderliggende wens om begrepen, gezien en geliefd te worden, de held wordt. De invloed van Shrek is ook terug te zien in de Disneyfilms die na de DreamWorks Animation film zijn uitgebracht. Disney’s eerste volledig computergeanimeerde speelfilm, Chicken Little (2005), is hier een goed voorbeeld van.
Dit is een film waarin Disney de spot drijft met zichzelf door middel van een overdreven dramatische hervertelling van een verhaal dat sterk lijkt te zijn geïnspireerd door “De jongen die wolf riep”. De film heeft een onwaarschijnlijke held: het kleine, bijna machteloze kuikentje met de naam, je raadt het al, Chicken Little. Bovendien koos Disney ervoor om, in plaats van alleen originele liedjes voor de animatiefilm te componeren, popnummers te gebruiken, zoals “It’s the End of the World as We Know It (And I Feel Fine)” van band R.E.M.
In Shrek zijn er ook geen originele liedjes voor de animatiefilm gecomponeerd die daarna gezongen worden door de filmpersonages. Als animatiegigant stond Disney juist bekend om zijn filmpersonages die beginnen te zingen als hun emoties te groot zijn om simpelweg te verwoorden. Met Chicken Little speelde Disney dus in op een trend die groot gemaakt werd met Shrek. In Shrek zijn popnummers als “All Star” en “I’m a Believer” van Smash Mouth en “Accidentally in Love” van Counting Crows centrale bouwstenen van de filmsfeer.
Daarnaast voegen de popnummers en hun teksten meer diepgang toe aan de filmpersonages en het verhaalverloop. In het direct op video uitgebrachte vervolg The Lion King 1½ (2004), ook wel bekend als The Lion King 3: Hakuna Matata, weigert Timon aanvankelijk ook de roeping om de held te worden. Het grappige bijpersonage dat de hoofdrolspeler werd, verliet zijn geboorteplaats om de wereld te verkennen, zichzelf te ontdekken en het perfecte droomhuis te vinden om zijn leven te leiden.
Toch bracht dit hem niet het geluk waarnaar hij zocht. Het is zijn vriendschap met Pumbaa en hun ouderschap over Simba dat hem echt gelukkig maakte. Wanneer Pumbaa achter Simba en Nala aanrent om te helpen met het gevecht tegen Scar, blijft Timon achter in hun droomhuis, omdat alles wat hij nodig heeft daar is. Uiteindelijk beseft hij wat de zin is van zijn roeping als held, wanneer hij zich realiseert dat zijn geluk (en Hakuna Matata) met zijn vrienden is meegegaan.
Shrek is een geslaagde film, omdat het verhaal zich, net als een punkrebel, verzette tegen de ongeschreven regels die Disney aan westerse animatiefilms had opgelegd. Shrek werd een bekroond succes, zowel bij critici als bij het grote publiek. Hierdoor verwierven de film en zijn personages een invloedrijke status binnen de popcultuur. Dankzij het nog betere vervolg (Shrek 2) groeide die status zodanig dat Shreks afwijzing van de traditionele aanpak van Disney bij het maken van animatiefilms de nieuwe norm werd.
Vanaf de derde film, Shrek the Third (2007), ontwikkelde de filmreeks, gedreven door de enorme populariteit van Shrek, zich steeds meer tot een parodie op de popcultuur die aan een hele reeks criteria moest voldoen: van het gebruik van popcultuurliedjes tot verwijzingen naar andere beroemde popcultuuriconen en films, en zelfs grappen over scheten en boertjes. Doordat andere animatiefilms het vernieuwende uit de eerste Shrek-film kopieerden, was de franchise niet langer het rebelse buitenbeentje dat het ooit was geweest.
Shrek werd de trendsetter en het voorbeeld dat iedereen volgde. Net zoals een punkrebel zou kunnen bezwijken onder een gigantische toename in aanzien, populariteit en macht, hebben Shrek en zijn filmmakers dit fenomeen ook meegemaakt. De franchise van Shrek kwam in de problemen toen de populariteit van Shrek ervoor zorgde dat de franchise werd wat hij oorspronkelijk aan het bespotten was.
Van sprookjes tot popcultuur
De film opent met een lichtbron die schijnt op een sprookjesboek. Dit is een duidelijke referentie naar klassieke Disneyfilms zoals Snow White and the Seven Dwarfs (1937) en Pinocchio (1940). Het boek is vormgegeven als een middeleeuws sprookjesboek vol illustratieve kanttekeningen en schilderijachtige versieringen. Het stereotype van de reddende ridder op het witte paard en de eerste liefdeskus die de vloek verbreekt, wordt meteen tegengesproken door een poepgrap, de iconische stem van Mike Myers als Shrek en het nummer “All Star” van Smash Mouth.
De lichtbron schijnt vervolgens op het moeras van Shrek. De openingsscène maakt gelijk de melancholische liefde die Shrek heeft voor zijn vrijheid en individualiteit bekend. De memorabele openingsscène en de iconische openingstitels worden verder gebruikt om het publiek van de film te laten houden van een ruwe, directe, walgelijke, verachtelijke en weerzinwekkende oger. Door meta-verwijzingen naar de popcultuur te maken, commentaar te leveren op de moderne samenleving en de spot te drijven met veelgebruikte en bekende clichés uit klassieke sprookjes, weet Shrek zich onmiddellijk te onderscheiden als een authentiek personage en authentiekere film.
Iconisch duo
Mike Myers en Eddie Murphy zijn geweldig als Shrek en Donkey. Het continue bekvechten laat de energieke dynamiek zien tussen de droge Shrek en de levendige Donkey. Deze onwaarschijnlijke vriendschap werkt niet alleen doordat tegenpolen elkaar aantrekken. Het werkt vooral doordat Donkey volhoudt. Donkey geeft niet op en door te blijven praten, probeert hij vrienden te worden met Shrek.
Bovendien is Donkey niet bang voor Shrek. Hij ziet Shrek zoals hij werkelijk is en wie hij werkelijk kan zijn. Dit is precies wat een “mean, green, fighting machine” als Shrek nodig heeft. Het cliché van het geanimeerde bijpersonage dat maar niet kan ophouden met praten lijkt met Donkey tot in de perfectie te zijn uitgewerkt. Donkey is zowel letterlijk als figuurlijk “geanimeerd”, omdat het personage geanimeerd is en hij op een geanimeerde (oftewel levendige) manier praat.
Als Donkey zijn enthousiasme niet kan bedwingen, begint hij te zingen, waarop Shrek onmiddellijk reageert door te zeggen dat Donkey moet ophouden met zingen. Dit korte grapje lijkt een extra laag toe te voegen aan het metacommentaar op de aard van Disneyfilms, waarin de personages gaan zingen wanneer praten niet voldoende is om hun emoties over te brengen.
Zou het echte monster even willen opstaan?
John Lithgow levert een gedenkwaardige vertolking als Lord Farquaad. Hij is de perfecte acteur voor deze rol, omdat hij in het echte leven overkomt als een van de minst bedreigende beroemdheden. Lithgows stemmenwerk is deftig en royaal, met monsterlijke en sadistische ondertonen. Lord Farquaad laat zien dat een kleine schurk een grote schaduw kan werpen. Via de schurk slaagt de film erin op subtiele wijze de vraag te stellen wie het echte monster is.
De film laat zien dat de monsterlijke sprookjeswezens die worden opgesloten of verstoten zeker niet zo slecht zijn als de mensen die op hen jagen. De film laat zien dat dingen soms meer zijn dan ze op het eerste gezicht lijken. Shrek is eraan gewend dat mensen doodsbang voor hem zijn. Dat Donkey niet bang voor hem is en het hem niet uitmaakt dat hij een oger is, betekent heel veel voor Shrek.
Shrek zegt dat het hem niet kan schelen wat anderen van hem denken, maar hij heeft duidelijk een harde buitenkant met een zachter binnenste. Shrek is, zonder enige ironie, gelaagd als een ui. Dit is een vergelijking die hij zelf benoemt, omdat hij niet goed is in het uitleggen van zijn emoties. Hij probeert de hele wereld buiten zich te houden. Volgens Shrek is hij niet degene met het probleem, maar is het de wereld die een probleem met hem lijkt te hebben.
Shrek wordt veroordeeld voordat ze hem leren kennen. Soms zijn een monster als Shrek, een heerser van een groot koninkrijk als Lord Farquaad of een volksheld als Robin Hood niet wie ze lijken te zijn. Zo denkt Robin Hood dat hij Fiona’s hart kan veroveren door haar te redden van het groene beest (Shrek). In werkelijkheid is hij zelf het groene beest, omdat hij zich als een smeerlap en viespeuk gedraagt.
Kick-Ass-prinses
Fiona ziet romantische sprookjesverhalen als de waarheid, omdat ze al zo lang opgesloten zit met alleen deze verhalen. Door haar eenzaamheid raakt Fiona geobsedeerd door haar geromantiseerde lot. Met prinses Fiona speelt de film sterk in op het cliché van de prinses die wacht tot ze gered wordt. Fiona is een prinses die opgesloten is in een toren die bewaakt wordt door een draak. Ze wacht op een moedige ridder om haar eerste kus der ware liefde te delen.
Na deze opzet gaat de film volledig in tegen het klassieke concept van een prinses die wacht om gered te worden en ware liefde te vinden. Fiona is een prinses die niet perfect kan zingen, maar wel weet hoe ze moet vechten en zichzelf moet verdedigen, zoals blijkt uit haar actiescènes die sterk zijn geïnspireerd op The Matrix (1999). Bovendien is Fiona vervloekt: elke nacht verandert ze in een oger, totdat een kus van haar ware liefde deze vloek zal verbreken. Door haar liefde voor Shrek leert ze dat ze mooi is om wie ze is en niet om hoe ze eruitziet.
Conclusie
Shrek is een legendarische parodie op andere sprookjesverfilmingen en weet op komische manieren de (klassieke) animatiefilms van Disney te bespotten. Toch is Shrek veel meer dan een simpele parodiefilm. Het is een animatiefilm die, achter de satire en het gedrag van de stoere, droge en ruwe hoofdpersoon, een ontroerend verhaal verbergt over de pijn die ontstaat door beoordeeld te worden voordat je echt gekend wordt.
De film laat zien hoe pijnlijk het is om op basis van je uiterlijk onaardig of gevaarlijk gevonden te worden. Verder laat de film zien hoe gevaarlijk het is om aannames te doen over mensen (of monsters) op basis van het algemene beeld dat anderen van hen hebben. Shrek wil zich niet eenzaam voelen, maar is eraan gewend om verkeerd beoordeeld en verkeerd begrepen te worden.
Hij is hier zo aan gewend geraakt dat wanneer anderen zich anders opstellen, hij dit niet kan geloven. Shrek wil geliefd worden, maar is ergens ook bang voor verandering. Hij houdt iedereen op armlengte van hem, omdat hij verwacht dat hij toch wel weer pijn gedaan zal worden. De film laat zowel de filmpersonages als het filmpubliek zien dat hoe je eruitziet niet uitmaakt en dat het meer gaat over wie je van binnen bent.
Naast dat Shrek meerdere clichés aankaart en interessante thema’s bespreekt, bevat de film ook sterke technische aspecten. Zo is de filmmuziek van de componisten Harry Gregson-Williams en John Powell iconisch. De combinatie van sprookjesachtige, epische en romantische muzikale elementen zorgt ervoor dat de leidmotieven van de muziek in het geheugen blijven hangen. In de filmmuziek weten de componisten ook op vakkundige wijze komische momenten te benadrukken door de muziek tijdens die scènes in een hoger register te laten klinken.
Vioolmuziek wordt gebruikt om de eenzaamheid en emotionele kanten van Shrek sterker te belichten in de film. De computeranimatie zelf is voor een film uit 2001 best indrukwekkend. De ruige en simplistische karakterontwerpen staan goed in contrast tot die van andere sprookjesverfilmingen en Disneyfilms. Door de historische context en het authentieke spottende karakter van Shrek blijft de animatiefilm een memorabele klassieker. Shrek is nu te streamen op Amazon Prime Video in Nederland. Daarnaast is de film te huur en te koop op Pathé Thuis. Mijn dank aan SkyShowtime Nederland voor het beeldmateriaal.
