sebkijk!

De Gids voor Filmisch Reizen

Van Gogh en de Zonnebloemen – Terugblik Tentoonstelling

Op 20 juni bezochten redacteuren Sebastiaan en Dion een Perstentoonstelling bij het Van Gogh Museum. Onze dank aan de Press Office van het Van Gogh Museum en natuurlijk ook aan het museum zelf voor deze uitnodiging.

Vandaag is het weer tijd voor iets nieuws op sebkijk!, want we gaan voor het eerst een terugblik werpen op een kunst-tentoonstelling. Samen met Dion kreeg ik de mogelijkheid om de tentoonstelling Van Gogh en de Zonnebloemen te bezoeken, voordat het publiek de kans kreeg om naar deze tentoonstelling te gaan. We kregen een uitgebreide rondleiding door de tentoonstelling. Daarnaast maakten we iets ontzettend moois mee. We kregen te zien hoe Van Gogh’s schilderij Zonnebloemen werd opgehangen nadat er materiaal-technisch onderzoek naar het schilderij was gedaan.

Over Tentoonstelling Van Gogh en de Zonnebloemen

Van Gogh en de Zonnebloemen was in 2019 de zomertentoonstelling van het Van Gogh Museum. Deze tentoonstelling was te zien van 21 juni tot en met 1 september 2019. Centraal stond het schilderij Zonnebloemen van Van Gogh uit 1889. Dion en ik hebben dit wonder van een schilderij met eigen ogen van dichtbij mogen bewonderen. We hebben bij de perstentoonstelling het schilderij opgehangen zien worden. Het was zo’n bijzonder moment voor mij dat het me nog lang bij zal blijven staan.

De afgelopen jaren is er veel onderzoek gedaan naar dit schilderij uit de collectie van het Van Gogh Museum. Het museum wilde er graag achterkomen hoe dit meesterwerk tot stand is gekomen. Daarnaast wilden ze ook ontdekken welke betekenis de zonnebloem voor Van Gogh had en wat zijn ambities met dit schilderij (Zonnebloemen) waren. Want volgens Van Gogh behoorde dit schilderij tot zijn beste werk.

Men wilde er achterkomen hoe Van Gogh te werk ging. Hoe het zat met de verkleuring van bepaalde pigmenten. En hoe zat het nou eigenlijk met de restauratiegeschiedenis en de huidige conditie van het schilderij? Al deze vragen werden tijdens de rondleiding en bij de tentoonstelling beantwoord. Ook waren er geschilderde reconstructies gemaakt om een indruk te geven van hoe de kleuren van het schilderij er oorspronkelijk uitzagen.

Van Gogh en de Zonnebloemen - Afbeelding 1
De opening van de Perstentoonstelling.

Hoe is Van Gogh’s ‘Zonnebloemen’ ontstaan?

De tentoonstelling Van Gogh en de Zonnebloemen liet de bijzondere ontstaansgeschiedenis van het schilderij zien. In de tijd dat Van Gogh verbleef in Parijs koos hij voor het eerst de zonnebloem als onderwerp – beide in landschappen en in stillevens. In het Zuid-Franse Arles schilderde hij vervolgens zijn beroemde grote vazen met zonnebloemen. Dit schilderij raakte verbonden met zijn vriendschap met Paul Gauguin.

Het schilderij dat zich in deze tentoonstelling bevond was oorspronkelijk bestemd voor Gauguin. Hij woonde twee maanden bij Van Gogh in Arles en portretteerde toen Van Gogh als de schilder van zonnebloemen. Van Gogh rekende zijn Zonnebloemen tot zijn beste werken en besefte toen ook dat hij met zijn schilderijen een bijzondere prestatie had geleverd. Niet alleen Vincents broer Theo, maar ook Gauguin, andere kunstenaars en critici waren onder de indruk van de Zonnebloemen. Niet heel lang na Van Goghs vroege dood kregen ze de status van meesterwerken.

Van Gogh en de Zonnebloemen - Afbeelding 2
Het pronkstuk zelf.

Wat was er allemaal te zien?

Daarnaast is ook – voor het eerst – de achterkant van dit schilderij te zien. Hierbij is het ook het latje te zien dat Van Gogh zelf toevoegde om de zonnebloemen meer ruimte te geven. Waarschijnlijk ontdekte Van Gogh tijdens het schilderen dat de bovenste zonnebloemen te dicht tegen de rand van het beeldvlak kwamen. Dus bevestigde hij de smalle houten lat aan de bovenzijde om het boeket meer ruimte te geven.

De tentoonstelling Van Gogh en de Zonnebloemen bevatte 23 werken. Waarvan vrijwel alle schilderijen uit de collectie van het Van Gogh Museum kwamen. Naast Zonnebloemen waren er ook velen andere topstukken aanwezig. Zoals Het Gele Huis uit 1888, Paul Gauguin’s Van Gogh zonnebloemen schilderend en enkele tekeningen van Van Gogh die normaal vanwege hun kwetsbaarheid en lichtgevoeligheid zelden getoond worden.

Ook waren er twee bruiklenen aanwezig. Namelijk Van Goghs schilderij Zinnias in een majolica kan ook uit 1888. Dit schilderij komt uit een particuliere collectie en was tijdens deze tentoonstelling voor het eerst te zien in Nederland. Daarnaast was er ook een schilderij aanwezig van Isaac Israëls – namelijk: Vrouw in profiel, voor ‘Zonnebloemen’ van Vincent van Gogh (1916-1920). Dit schilderij kom tuit het Museum de Fundatie van Zwolle.

Van Gogh en de Zonnebloemen - Afbeelding 3
Foto van Van GoghsZinnias in een majolica kan‘ (1888).

Onderzoek & Reconstructies

In deze tentoonstelling werden de resultaten van het uitgebreide materiaal-technische onderzoek naar de Zonnebloemen voor het eerst getoond. Dit onderzoek werd uitgevoerd door een internationaal team van specialisten van de universiteiten van Antwerpen, Perugia en Torún (Polen) en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Het onderzoeksteam was onder leiding van toenmalig senior restaurator Ella Hendriks. Zonnebloemen is een unieke onderzoeksmethode ondergaan, waarbij de mobiele apparatuur naar het schilderij werd gebracht. Hiervoor hoefde het schilderij dus niet naar dit apparatuur toe te reizen.

Alles werd gedaan om erachter te komen wat de conditie van het schilderij is, of een restauratie nodig is en mogelijk is, en wat gedaan kan worden om het schilderij zo goed mogelijk te bewaren voor de toekomst. Dit werd gedaan door zoveel mogelijk informatie te verzamelen over het doek, de grond- en verflagen en de eerdere restauraties die het schilderij is ondergaan. Het onderzoek leverde gedetailleerde kennis op over de kleuren en kleurmengingen die Van Gogh heeft gebruikt en het natuurlijke verouderingsproces van de verf.

De oorspronkelijke kleurnuances zijn gedeeltelijk verloren als gevolg van de effecten van verkleuring. Dankzij het onderzoek is nu bekend dat de kleurverandering in de Zonnebloemen is veroorzaakt door het verbleken van een bepaald type rode verf (geraniumlak) en het verdonkeren van een bepaald type gele verf (chroomgeel). Ook weten we nu dat verschillende restauraties het uiterlijk van het schilderij ook hebben beïnvloed. Uit dit onderzoek is dus dan ook de conclusie getrokken dat de grond- en verflagen van de Zonnebloemen stabiel zijn, maar ook zeer gevoelig voor trillingen en veranderingen in luchtvochtigheid en temperatuur.

Van Gogh en de Zonnebloemen - Afbeelding 5
Van GoghsZonnebloemen‘ (1889).

De Toekomst van de ‘Zonnebloemen’

Het is van belang dat het schilderij zo min mogelijk wordt verplaatst en in een stabiel klimaat blijft hangen. Om deze redenen besloot het museum onlangs om Zonnebloemen niet meer te laten reizen. Ook werd op basis van de conclusies uit het onderzoek het schilderij dit jaar licht gerestaureerd. De vernislagen zijn vuil en vergeeld maar kunnen helaas niet verwijderd worden omdat de verf- en vernislagen op sommige plekken met elkaar vermengd zijn geraakt.

De waslaag die eind jaren 1990 plaatselijk op de vernislagen is aangebracht en in de loop der tijd een mat, wittig effect heeft gekregen, is tijdens de restauratie verwijderd. Ook werden de verkleurde retouches van een eerdere restauratie onder de loep genomen. Omdat deze oude retouches niet verwijderd kunnen worden aangezien ze onder de vernislaag zitten, werden de nieuwe retouches over de oude gebracht.

Uiteindelijk heb ik het gevoel dat niemand precies weet of het schilderij Zonnebloemen het nog eens 130 jaar volhoud met bestaan. Maar wat ik wel zeker weet is dat de wereld nooit de indruk die Van Gogh met dit werk heeft gemaakt zal vergeten. Van Gogh zal samen met zijn meesterwerken het einde der tijden halen. En als dat niet prachtig is, dan weet ik ook niet meer wat prachtig te noemen valt.

Van Gogh en de Zonnebloemen - Afbeelding 4
Van Goghs handtekening op het schilderij ‘Zonnebloemen‘.